Δημόσια δεδομένα, επιτέλους δημόσια

In English: farmaka.info is a free, open database of the medicines sold in Greece: prices, reimbursement, active ingredients and shortages, merged from Ministry of Health and EOF data. The data is CC0, the code is AGPL, and there are no ads and no tracking. This post (in Greek) is about why I built it, and why the hard part isn’t the code but the community that keeps it alive. Feedback is welcome on GitHub.

Αν έχεις ψάξει ποτέ πόσο κοστίζει ένα φάρμακο, αν αποζημιώνεται ή τι άλλο σκεύασμα υπάρχει με την ίδια δραστική ουσία, ξέρεις πώς πάει. Ή καταλήγεις σε ένα site που σου ζητάει εγγραφή και μετά συνδρομή, ή σε ένα pdf εκατοντάδων σελίδων από το Υπουργείο.

Τα δεδομένα αυτά είναι δημόσια. Τα παράγει το κράτος και τα δημοσιεύει. Απλώς κανείς δεν έχει κάτσει να τα κάνει εύκολα στη χρήση.

Γι’ αυτό έφτιαξα το farmaka.info: μια ανοιχτή, δωρεάν βάση για τα φάρμακα στην Ελλάδα. Δεν χρειάζεται λογαριασμός, δεν έχει διαφημίσεις, δεν έχει cookies. Θέλω να το δείτε, να το σπάσετε και να μου πείτε πού πρέπει να πάει.

Τι δεν μου άρεσε στον Γαληνό

Ο Γαληνός είναι εδώ και χρόνια η πρώτη επιλογή στην Ελλάδα, και δικαίως. Και για να είμαι δίκαιος: το βασικό ψάξιμο είναι ελεύθερο, βλέπεις συσκευασίες και κάνεις αναζήτηση χωρίς να συνδεθείς. Το πρόβλημά μου δεν είναι ότι δεν μπαίνεις. Είναι τι δεν μπορείς να κάνεις αφού μπεις.

Το ίδιο ισχύει και για το Mediately, που έχει δωρεάν βασικό επίπεδο με ελληνικά δεδομένα: ωραίο εργαλείο, αλλά κλειστό. Το να διαβάζεις δωρεάν δεν είναι το ίδιο με το να είναι τα δεδομένα ελεύθερα.

Ούτε το «προστιθέμενο» περιεχόμενο είναι κάποιο μυστικό. Η βάση για τις αλληλεπιδράσεις, για παράδειγμα, υπάρχει ήδη στα επίσημα κείμενα, στην ενότητα 4.5 κάθε Περίληψης Χαρακτηριστικών του Προϊόντος. Η αξία είναι στην επιμέλεια και στο πώς σου τη δείχνεις, και αυτή μπορεί να γίνει και ανοιχτά.

Και τα δημόσια services;

Η πρώτη μου σκέψη ήταν: αφού τα δεδομένα είναι δημόσια, ας τα πάρουμε από την πηγή. Εκεί ξεκίνησε η περιπέτεια.

Ο ν. 4727/2020, που ενσωματώνει την ευρωπαϊκή οδηγία για τα ανοιχτά δεδομένα, ζητάει ακριβώς αυτό: δημόσια πληροφορία σε μορφή που διαβάζεται από μηχανή. Δομημένα φύλλα οδηγιών έρχονται και από το ePI του EMA, αλλά η Ελλάδα δεν ήταν στο πιλοτικό.

Δεν το γράφω για να κατηγορήσω κανέναν. Τα δελτία βγαίνουν στην ώρα τους και η πληροφορία είναι εκεί. Λείπει το τελευταίο βήμα, και εκεί θέλω να βοηθήσω: ετοιμάζουμε επίσημα αιτήματα προς το Υπουργείο και τον ΕΟΦ για τα ίδια δεδομένα σε xlsx ή csv.

Τι κάνει το farmaka.info

Παίρνει τα δελτία τιμών και τον κατάλογο αποζημίωσης του Υπουργείου, τη λίστα ελλείψεων του ΕΟΦ και στοιχεία του EMA. Τα ενώνει ανά συσκευασία, κρατάει ιστορικό τιμών και δείχνει δίπλα σε κάθε στοιχείο το έγγραφο από το οποίο βγήκε. Αυτή τη στιγμή έχει 9.764 συσκευασίες, 1.630 δραστικές ουσίες και 7.219 αποζημιούμενα σκευάσματα.

Τι δεν κάνει ακόμα: έλεγχο αλληλεπιδράσεων ανάμεσα σε φάρμακα. Δείχνει τα επίσημα κείμενα, αλλά δεν τα διασταυρώνει. Γι’ αυτό, σήμερα, ο Γαληνός και το Mediately είναι πιο πλήρη.

Τα δεδομένα είναι CC0, δηλαδή ελεύθερα για κάθε χρήση, και ο κώδικας είναι AGPL-3.0. Δεν υπάρχουν λογαριασμοί, cookies, analytics ή scripts τρίτων. Η αναζήτηση γίνεται μέσα στον browser σου, οπότε κανείς δεν μαθαίνει τι ψάχνεις. Το site εγκαθίσταται στο κινητό σαν εφαρμογή και δουλεύει και χωρίς σύνδεση για όσες σελίδες έχεις ήδη δει.

Ένα αυτονόητο: είναι ενημερωτικό. Δεν αντικαθιστά γιατρό ή φαρμακοποιό, και όπου διαφέρει από την επίσημη πηγή, ισχύει η πηγή.

Τα εργαλεία υπάρχουν πια

Πριν λίγα χρόνια κάτι τέτοιο ήθελε ομάδα, χρηματοδότηση και servers. Σήμερα είναι δουλειά λίγων βραδιών για έναν άνθρωπο. Τα εργαλεία ανάπτυξης έχουν γίνει πολύ καλύτερα, η φιλοξενία ενός στατικού site κοστίζει μηδέν, και οι βιβλιοθήκες ανοιχτού λογισμικού κάνουν τα δύσκολα, από το διάβασμα των xlsx μέχρι την αναζήτηση στον browser.

Το farmaka.info δεν κόστισε ουσιαστικά τίποτα. Γι’ αυτό και δεν χρειάζεται διαφημίσεις, συνδρομές ή να μαζέψει τα δεδομένα σου. Όταν το κόστος είναι μηδενικό, η δικαιολογία για ένα paywall πάνω σε δημόσια δεδομένα αρχίζει να αδυνατίζει.

Το δύσκολο δεν είναι ο κώδικας

Αυτό είναι και το πιο σημαντικό που έμαθα από τα χρόνια μου στη Mozilla και στο Libre Space Foundation. Η τεχνολογία είναι το εύκολο κομμάτι, και σήμερα πιο εύκολο από ποτέ. Η πληροφορία υπάρχει ήδη. Αυτό που κρατάει ζωντανό ένα εγχείρημα είναι οι άνθρωποι γύρω από αυτό.

Έχω δει πολλά ωραία projects να πεθαίνουν ήσυχα, γιατί τα κρατούσε ένας άνθρωπος και κάποια στιγμή κουράστηκε. Για μια βάση φαρμάκων αυτό είναι χειρότερο από το να μην υπήρχε καθόλου. Μια τιμή που έμεινε πίσω ή μια έλλειψη που δεν φαίνεται δεν είναι αθώα λάθη.

Για να ζήσει το farmaka.info, χρειάζεται μια μικρή, οργανική κοινότητα:

Κάποια πράγματα τα έχω ήδη στήσει έτσι ώστε να μην εξαρτώνται από τη διάθεσή μου. Η ενημέρωση από τα δελτία γίνεται με script, όχι με το χέρι. Κάθε στοιχείο δείχνει από ποιο έγγραφο βγήκε. Και επειδή κώδικας και δεδομένα είναι ανοιχτά, αν σταματήσω εγώ, μπορεί να συνεχίσει οποιοσδήποτε άλλος.

Αυτό όμως δεν φτάνει. Ψάχνω δύο-τρεις ανθρώπους που θα ήθελαν να γίνουν συντηρητές μαζί μου, καλύτερα και έναν φαρμακοποιό. Η κοινότητα δεν φτιάχνεται με μια ανακοίνωση. Φτιάχνεται αργά, απαντώντας σε κάθε issue και δίνοντας στους άλλους χώρο να πάρουν κομμάτια στα χέρια τους. Γι’ αυτό γράφω αυτό το κείμενο τώρα, ενώ το project είναι ακόμα μικρό.

Πού μπορεί να πάει

Έχω μια λίστα με ιδέες. Δεν είναι σχέδιο, είναι αφετηρία για συζήτηση:

Πες μου τη γνώμη σου

Αν είσαι φαρμακοποιός, γιατρός, νοσηλευτής, φοιτητής, developer ή απλώς κάποιος που ψάχνει συχνά φάρμακα, θέλω να ακούσω τι σου λείπει:

Τα δεδομένα είναι ήδη δικά μας. Ας τα κάνουμε και χρήσιμα, μαζί.

Πηγές