Δημόσια δεδομένα, επιτέλους δημόσια
In English: farmaka.info is a free, open database of the medicines sold in Greece: prices, reimbursement, active ingredients and shortages, merged from Ministry of Health and EOF data. The data is CC0, the code is AGPL, and there are no ads and no tracking. This post (in Greek) is about why I built it, and why the hard part isn’t the code but the community that keeps it alive. Feedback is welcome on GitHub.
Αν έχεις ψάξει ποτέ πόσο κοστίζει ένα φάρμακο, αν αποζημιώνεται ή τι άλλο σκεύασμα υπάρχει με την ίδια δραστική ουσία, ξέρεις πώς πάει. Ή καταλήγεις σε ένα site που σου ζητάει εγγραφή και μετά συνδρομή, ή σε ένα pdf εκατοντάδων σελίδων από το Υπουργείο.
Τα δεδομένα αυτά είναι δημόσια. Τα παράγει το κράτος και τα δημοσιεύει. Απλώς κανείς δεν έχει κάτσει να τα κάνει εύκολα στη χρήση.
Γι’ αυτό έφτιαξα το farmaka.info: μια ανοιχτή, δωρεάν βάση για τα φάρμακα στην Ελλάδα. Δεν χρειάζεται λογαριασμός, δεν έχει διαφημίσεις, δεν έχει cookies. Θέλω να το δείτε, να το σπάσετε και να μου πείτε πού πρέπει να πάει.
Τι δεν μου άρεσε στον Γαληνό
Ο Γαληνός είναι εδώ και χρόνια η πρώτη επιλογή στην Ελλάδα, και δικαίως. Και για να είμαι δίκαιος: το βασικό ψάξιμο είναι ελεύθερο, βλέπεις συσκευασίες και κάνεις αναζήτηση χωρίς να συνδεθείς. Το πρόβλημά μου δεν είναι ότι δεν μπαίνεις. Είναι τι δεν μπορείς να κάνεις αφού μπεις.
- Κλειστά δεδομένα. Η βάση και το σήμα ανήκουν στην Ergobyte. Δεν υπάρχει δημόσιο API, ούτε αρχείο να κατεβάσεις. Αν θέλεις να φτιάξεις κάτι από πάνω, ένα πρόγραμμα για φαρμακείο ή μια έρευνα, ξεκινάς από το μηδέν.
- Το πλήρες εργαλείο για έναν μήνα. Η δωρεάν εγγραφή δίνει πλήρη πρόσβαση για έναν μήνα, μετά η συνέχεια είναι συνδρομή. Μεγάλο μέρος αυτής της πληροφορίας το παράγει και το δημοσιεύει ήδη το δημόσιο.
- Διαφημίσεις. Το site σου ζητάει να κλείσεις το ad blocker. Σε μια σελίδα για φάρμακα, αυτό δεν μου κάθεται καλά.
Το ίδιο ισχύει και για το Mediately, που έχει δωρεάν βασικό επίπεδο με ελληνικά δεδομένα: ωραίο εργαλείο, αλλά κλειστό. Το να διαβάζεις δωρεάν δεν είναι το ίδιο με το να είναι τα δεδομένα ελεύθερα.
Ούτε το «προστιθέμενο» περιεχόμενο είναι κάποιο μυστικό. Η βάση για τις αλληλεπιδράσεις, για παράδειγμα, υπάρχει ήδη στα επίσημα κείμενα, στην ενότητα 4.5 κάθε Περίληψης Χαρακτηριστικών του Προϊόντος. Η αξία είναι στην επιμέλεια και στο πώς σου τη δείχνεις, και αυτή μπορεί να γίνει και ανοιχτά.
Και τα δημόσια services;
Η πρώτη μου σκέψη ήταν: αφού τα δεδομένα είναι δημόσια, ας τα πάρουμε από την πηγή. Εκεί ξεκίνησε η περιπέτεια.
- Τιμές σε εκατοντάδες αρχεία. Το Υπουργείο Υγείας βγάζει δελτία τιμών κάθε λίγες εβδομάδες. Δεν υπάρχει όμως ένας ενιαίος, τρέχων τιμοκατάλογος. Για να ξέρεις τη σημερινή τιμή ενός φαρμάκου, πρέπει να πάρεις ένα πλήρες δελτίο και να εφαρμόσεις επάνω του όλες τις μεταβολές μία-μία.
- Αποζημίωση μόνο σε pdf. Ο κατάλογος αποζημιούμενων φαρμάκων βγαίνει μόνο σε pdf, ενώ είναι στην ουσία ένας μεγάλος πίνακας.
- Χωρίς API ούτε μαζικό κατέβασμα. Οι Περιλήψεις Χαρακτηριστικών του Προϊόντος και τα Φύλλα Οδηγιών του ΕΟΦ δίνονται μόνο ως μεμονωμένα pdf, και η αναζήτησή του δεν προορίζεται για αυτόματη ανάγνωση.
Ο ν. 4727/2020, που ενσωματώνει την ευρωπαϊκή οδηγία για τα ανοιχτά δεδομένα, ζητάει ακριβώς αυτό: δημόσια πληροφορία σε μορφή που διαβάζεται από μηχανή. Δομημένα φύλλα οδηγιών έρχονται και από το ePI του EMA, αλλά η Ελλάδα δεν ήταν στο πιλοτικό.
Δεν το γράφω για να κατηγορήσω κανέναν. Τα δελτία βγαίνουν στην ώρα τους και η πληροφορία είναι εκεί. Λείπει το τελευταίο βήμα, και εκεί θέλω να βοηθήσω: ετοιμάζουμε επίσημα αιτήματα προς το Υπουργείο και τον ΕΟΦ για τα ίδια δεδομένα σε xlsx ή csv.
Τι κάνει το farmaka.info
Παίρνει τα δελτία τιμών και τον κατάλογο αποζημίωσης του Υπουργείου, τη λίστα ελλείψεων του ΕΟΦ και στοιχεία του EMA. Τα ενώνει ανά συσκευασία, κρατάει ιστορικό τιμών και δείχνει δίπλα σε κάθε στοιχείο το έγγραφο από το οποίο βγήκε. Αυτή τη στιγμή έχει 9.764 συσκευασίες, 1.630 δραστικές ουσίες και 7.219 αποζημιούμενα σκευάσματα.
- Αναζήτηση με όνομα, εμπορική ονομασία ή κωδικό. Τιμή, αποζημίωση, δραστική ουσία και φύλλο οδηγιών στην ίδια σελίδα.
- Τι άλλαξε: νέες τιμές και νέα προϊόντα από κάθε δελτίο.
- Ελλείψεις: 293 φάρμακα με περιορισμένη διαθεσιμότητα, από τη λίστα του ΕΟΦ της 31/10/2026.
- Φύλλο οδηγιών και ΠΧΠ σε κείμενο χωρισμένο σε ενότητες, όχι σε pdf, με σύνδεσμο στο αρχείο του ΕΟΦ.
- Δεδομένα και API για όποιον θέλει να χτίσει κάτι από πάνω.
Τι δεν κάνει ακόμα: έλεγχο αλληλεπιδράσεων ανάμεσα σε φάρμακα. Δείχνει τα επίσημα κείμενα, αλλά δεν τα διασταυρώνει. Γι’ αυτό, σήμερα, ο Γαληνός και το Mediately είναι πιο πλήρη.
Τα δεδομένα είναι CC0, δηλαδή ελεύθερα για κάθε χρήση, και ο κώδικας είναι AGPL-3.0. Δεν υπάρχουν λογαριασμοί, cookies, analytics ή scripts τρίτων. Η αναζήτηση γίνεται μέσα στον browser σου, οπότε κανείς δεν μαθαίνει τι ψάχνεις. Το site εγκαθίσταται στο κινητό σαν εφαρμογή και δουλεύει και χωρίς σύνδεση για όσες σελίδες έχεις ήδη δει.
Ένα αυτονόητο: είναι ενημερωτικό. Δεν αντικαθιστά γιατρό ή φαρμακοποιό, και όπου διαφέρει από την επίσημη πηγή, ισχύει η πηγή.
Τα εργαλεία υπάρχουν πια
Πριν λίγα χρόνια κάτι τέτοιο ήθελε ομάδα, χρηματοδότηση και servers. Σήμερα είναι δουλειά λίγων βραδιών για έναν άνθρωπο. Τα εργαλεία ανάπτυξης έχουν γίνει πολύ καλύτερα, η φιλοξενία ενός στατικού site κοστίζει μηδέν, και οι βιβλιοθήκες ανοιχτού λογισμικού κάνουν τα δύσκολα, από το διάβασμα των xlsx μέχρι την αναζήτηση στον browser.
Το farmaka.info δεν κόστισε ουσιαστικά τίποτα. Γι’ αυτό και δεν χρειάζεται διαφημίσεις, συνδρομές ή να μαζέψει τα δεδομένα σου. Όταν το κόστος είναι μηδενικό, η δικαιολογία για ένα paywall πάνω σε δημόσια δεδομένα αρχίζει να αδυνατίζει.
Το δύσκολο δεν είναι ο κώδικας
Αυτό είναι και το πιο σημαντικό που έμαθα από τα χρόνια μου στη Mozilla και στο Libre Space Foundation. Η τεχνολογία είναι το εύκολο κομμάτι, και σήμερα πιο εύκολο από ποτέ. Η πληροφορία υπάρχει ήδη. Αυτό που κρατάει ζωντανό ένα εγχείρημα είναι οι άνθρωποι γύρω από αυτό.
Έχω δει πολλά ωραία projects να πεθαίνουν ήσυχα, γιατί τα κρατούσε ένας άνθρωπος και κάποια στιγμή κουράστηκε. Για μια βάση φαρμάκων αυτό είναι χειρότερο από το να μην υπήρχε καθόλου. Μια τιμή που έμεινε πίσω ή μια έλλειψη που δεν φαίνεται δεν είναι αθώα λάθη.
Για να ζήσει το farmaka.info, χρειάζεται μια μικρή, οργανική κοινότητα:
- φαρμακοποιούς και γιατρούς που θα το χρησιμοποιούν και θα λένε «εδώ κάτι δεν πάει καλά»
- developers που θα χτίσουν πάνω στα δεδομένα και θα έχουν λόγο να τα θέλουν σωστά
- ανθρώπους που θα πιέσουν το δημόσιο να δίνει τα δεδομένα σωστά από την αρχή
- και, κάποια στιγμή, έναν φορέα που δεν θα εξαρτάται από μένα
Κάποια πράγματα τα έχω ήδη στήσει έτσι ώστε να μην εξαρτώνται από τη διάθεσή μου. Η ενημέρωση από τα δελτία γίνεται με script, όχι με το χέρι. Κάθε στοιχείο δείχνει από ποιο έγγραφο βγήκε. Και επειδή κώδικας και δεδομένα είναι ανοιχτά, αν σταματήσω εγώ, μπορεί να συνεχίσει οποιοσδήποτε άλλος.
Αυτό όμως δεν φτάνει. Ψάχνω δύο-τρεις ανθρώπους που θα ήθελαν να γίνουν συντηρητές μαζί μου, καλύτερα και έναν φαρμακοποιό. Η κοινότητα δεν φτιάχνεται με μια ανακοίνωση. Φτιάχνεται αργά, απαντώντας σε κάθε issue και δίνοντας στους άλλους χώρο να πάρουν κομμάτια στα χέρια τους. Γι’ αυτό γράφω αυτό το κείμενο τώρα, ενώ το project είναι ακόμα μικρό.
Πού μπορεί να πάει
Έχω μια λίστα με ιδέες. Δεν είναι σχέδιο, είναι αφετηρία για συζήτηση:
- Δεδομένα κατευθείαν από την πηγή. Επίσημα αιτήματα στο Υπουργείο και στον ΕΟΦ για τον κατάλογο αποζημίωσης σε xlsx ή csv και για το μητρώο φαρμάκων. Αν τα δώσουν σωστά, κερδίζουν όλοι, όχι μόνο το farmaka.info.
- «Πόσα θα πληρώσω στο φαρμακείο;» Η συμμετοχή του ασθενή και η διαφορά από την τιμή αποζημίωσης, γραμμένες καθαρά, δίπλα στο φθηνότερο ισοδύναμο.
- Ελλείψεις με εναλλακτικές. Όταν ένα σκεύασμα λείπει, να βλέπεις αμέσως τι άλλο υπάρχει με την ίδια δραστική ουσία. Ίσως και ειδοποίηση όταν ξαναβρίσκεται.
- Ιστορικό τιμών που βλέπεις. Γραφήματα ανά σκεύασμα και ανά ουσία. Είναι χρήσιμα και για δημοσιογράφους και ερευνητές.
- Σύνδεση με το ευρωπαϊκό ePI. Τα φύλλα οδηγιών είναι ήδη κείμενο με ενότητες. Όταν το ePI του EMA έρθει και στην Ελλάδα, να τα παίρνουμε δομημένα κατευθείαν από εκεί.
- Έλεγχος αλληλεπιδράσεων. Το κείμενο της ενότητας 4.5 υπάρχει ήδη σε κάθε σελίδα, αλλά ο έλεγχος δύο ή περισσότερων φαρμάκων μαζί είναι αυτό που ζητάνε πιο συχνά οι επαγγελματίες. Είναι όμως και το πιο ευαίσθητο. Θέλει πρώτα καθαρή νομική εικόνα για το ευρωπαϊκό πλαίσιο των ιατροτεχνολογικών προϊόντων, και δεν θέλω να το βιάσω.
- API για το λογισμικό που ήδη υπάρχει. Προγράμματα φαρμακείων και ιατρείων θα μπορούσαν να τραβάνε τιμές και ελλείψεις δωρεάν, αντί να πληρώνει ο καθένας ξεχωριστά για τα ίδια δεδομένα.
Πες μου τη γνώμη σου
Αν είσαι φαρμακοποιός, γιατρός, νοσηλευτής, φοιτητής, developer ή απλώς κάποιος που ψάχνει συχνά φάρμακα, θέλω να ακούσω τι σου λείπει:
- Τι ψάχνεις πιο συχνά και δεν το βρίσκεις εύκολα;
- Βρήκες λάθος; Άνοιξε ένα issue με τον κωδικό ΕΟΦ και, αν μπορείς, το έγγραφο του Υπουργείου.
- Θα χρησιμοποιούσες τα δεδομένα σε κάποιο δικό σου εργαλείο; Πες μου τι χρειάζεσαι.
- Θέλεις να βοηθήσεις λίγο; Και μια ώρα τον μήνα μετράει.
Τα δεδομένα είναι ήδη δικά μας. Ας τα κάνουμε και χρήσιμα, μαζί.